Το εκκλησάκι του Κανάρη στην Κυψέλη.

Δημοσιεύτηκε στο τεύχος #132 του περιοδικού ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος

«ἐὰν εἴπωμεν ὅτι ἁμαρτίαν οὐκ ἔχομεν,
ἑαυτοὺς πλανῶμεν καὶ
ἡ ἀλήθεια οὐκ ἔστιν ἐν ἡμῖν»
^{(επ. Ιωάννου Α’, κεφ. 1,8).}

Ο ναΐσκος των Αγίων Αποστόλων στην Αθήνα βρίσκεται, όπως θα ήταν αναμενόμενο, στην ομώνυμη πάροδο της οδού Ζακύνθου στην Κυψέλη. Πιο γνωστός ως το «εκκλησάκι του ναυμάχου Κανάρη» ανήκει ενοριακά και αποτελεί ενεργό παρεκκλήσιο του (σχετικά) γειτονικού ναού του Αγ. Γεωργίου μετά από παρέμβαση του μακαριστού αρχ. Χριστόδουλου.

Ο πυρπολητής, ναύαρχος, πλειστάκις Υπουργός των Ναυτικών, Σύμβουλος Επικρατείας, Αντιβασιλέας και πεντάκις Πρωθυπουργός του ελεύθερου Ελληνικού κράτους (1844, 1848-1849, 1864, 1864-1865, 1877) πέρασε τα τελευταία χρόνια της πολυκύμαντης ζωής του σε μια ιδιόκτητη (από το 1856) «έπαυλη». Λιτή μεν αλλά σίγουρα καθόλου ταπεινή, διώροφη μονοκατοικία μέσα σε ένα άνετο αγρόκτημα. «Πενιχρά καλύβη» την ονόμασε ο Άγγλος φιλόλογος και ιστορικός Edw. Freeman (ΕΣΤΙΑ φύλλο της 18Ιουλ1877). Δυστυχώς, κι αυτή δεν κατάφερε να αντέξει το κύμα της αστυφιλίας και παραδόθηκε αμαχητί στην μόδα της αντιπαροχής στα τέλη της δεκαετίας του 1960, Φεβρουάριος 1969 (περιοδ. ΙΣΤΟΡΙΑ Εικονογραφημένη), αν και ομολογουμένως μοιάζει να αντιστάθηκε λίγο παραπάνω. Για την ιστορία πάντως, έστω και ετοιμόρροπα, τα άλλα δύο λιγότερο γνωστά σπίτια του Κανάρη, ένα στην Αίγινα και ένα στα Νέα Ψαρά (Ερέτρια), υπομονετικά αναμένουν την κρατική μέριμνα. Ίσως ματαίως.

Μέχρι την κατεδάφισή της, η οικία του Κανάρη αποτελούσε αξιοθέατο τόπο προσκυνήματος για όλους τους πατριώτες Έλληνες και ιδιαίτερα για τους συμπατριώτες του Ψαριανούς, όπως εξακολουθεί να θυμάται από τα παιδικά του χρόνια ο τέως Δήμαρχος Ψαρών καπετάν-Μανώλης Αγαπούσης. Μαζί της χάθηκαν και τα χαράγματα με τον σουγιά του γηραιού ήρωα στον εσωτερικό τοίχο. Αφού όμως προηγουμένως το ημι-ερειπωμένο κτίριο φιλοξένησε στο ισόγειο ένα «καφφενείο» και το ομώνυμο μανάβικο «ΚΑΝΑΡΗΣ» (Χ. Ε. Αγγελομάτης, ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ, τχ. 231, 1Αυγ1936, σελ. 1059-1060).

Πρόλαβε όμως να γνωρίσει και «δόξες» διαφορετικού τύπου, αρκετά πιο πεζές. Ανέσυρα τις φωτογραφίες της οικίας Κανάρη από ένα εξαιρετικό άρθρο (Φλάσμπακ, 25.03.2023) στην ιστοσελίδα www.cinemanews.gr, που αξίζει να το διαβάσετε για περισσότερες απολαυστικές λεπτομέρειες και βίντεο-κλιπ. Από αυτό μαθαίνω πως το διώροφο σπίτι αποτέλεσε σκηνικό για εσωτερικά και εξωτερικά γυρίσματα σε δύο δημοφιλείς ταινίες του ασπρόμαυρου ελληνικού κινηματογράφου: «Η Φτώχεια θέλει καλοπέραση» (1958) και «Μπετόβεν και μπουζούκι» (1965). Και στις δύο πρωταγωνιστεί ο Νίκος Σταυρίδης, ενώ στην δεύτερη και οι Μ. Φωτόπουλος, Τ. Μηλιάδης, Γ. Γκιωνάκης και Σ. Μουστάκας. Ευτυχώς, χάρη στις ταινίες αυτές του Ορέστη Λάσκου, η οικία Κανάρη, πρόσοψη και αυλή, έχουν απαθανατισθεί στον φακό. Την επόμενη φορά που θα τύχει να δείτε σε επανάληψη κάποια από αυτές τις ανεπανάληπτες δημιουργίες, η σκέψη ας κάνει το απαραίτητο ταξίδι στον χρόνο.

Σήμερα, μια ευμεγέθης μαρμάρινη επιγραφή στην είσοδο της απρόσωπης πολυκατοικίας με τον αριθμό 56 της οδού Κυψέλης θυμίζει ημέρες δόξας και πατριωτικού κλέους στους πολυ-πολιτισμικούς βιαστικούς περαστικούς της γειτονιάς. Αν βέβαια τύχει να ανασηκώσουν το φοβισμένο βλέμμα τους από τα στενά και γεμάτα ρυπογόνες παγίδες πεζοδρόμια.

Δεν ήταν πάντοτε όμως έτσι. Την εποχή που ο Κανάρης εγκαταστάθηκε εδώ, η περιοχή ήταν γεμάτη περιβόλια και μποστάνια, κρήνες και μελίσσια όπως το εξοχικό όνομά της ομολογεί. Εδώ ο ηλικιωμένος Κανάρης περνούσε ιδιωτεύων τα τελευταία ειρηνικά χρόνια της ζωής του, τελευταίος εν ζωή από την ένδοξη γενιά του Αγώνα. Λιτά και φτωχικά, είτε περιποιούμενος το περιβόλι του, είτε στο λιοτρίβι ή τις μαραγκοδουλειές, είτε με τις όρνιθες που διατηρούσε. Σύμφωνα με τις εφημερίδες της εποχής «η οικονομία μεθ’ ης διήλθε τον ήρεμον βίον των τελευταίων ετών του εν Κυψέλη ήτο μεγίστη, όση δεν πιστεύεται, των χρημάτων όντων κατά μερίδας ακριβώς προσωρισμένων δι’ ωρισμένας ανάγκας, ων η ελαχίστη ήτο η της ιδίας αυτού συντηρήσεως» («Κανάρης» Δ. Φωτιάδη, εκδ. 10^η ξανακοιταγμένη, 1988, σελ. 854). Εδώ δεχόταν ευπροσήγορα τους επισκέπτες, αρνούμενος να ομιλήσει για παλαιά ανδραγαθήματα, αφήνοντας όμως επίκαιρα (ήδη από τότε) αποφθέγματα, κληρονομιά για τους σημερινούς απογόνους του Εικοσιένα: «Τότες μεγαλουργούσαν οι καρδιές, τώρα μεγαλουργούν τα χρήματα».

Σύντομη παρένθεση. Τα φιλοτεχνημένα πορτραίτα του Κ. Κανάρη είναι πάμπολλα. Τα περισσότερα όμως, κυρίως αυτά της ηρωικής εποχής του όπως των Krazeisen, Friedel κλπ., μοιάζει να είναι εξιδανικευμένες κολακευτικές αναπαραστάσεις. Ελάχιστη φυσιογνωμική συσχέτιση έχουν με τις εξακριβωμένες φωτογραφίες, πίνακες και χαρακτικά της ώριμης ηλικίας του. Επιλέγω λοιπόν να αντιπαραβάλω αυτό που προσωπικά θεωρώ ως το πλέον αντιπροσωπευτικό της νεότητάς του απέναντι σε ένα επιβλητικό πορτραίτο «αγνώστου»* δημιουργού (με δυσδιάκριτη υπογραφή). Το νεανικό χαρακτικό μάλιστα πρέπει να είναι και το παλαιότερο που διαθέτουμε. Δημοσιεύτηκε ως εσώφυλλο στην πρώτη ίσως βιογραφία του Κανάρη, που εκδόθηκε στα Γαλλικά στις Βρυξέλλες, μόλις το έτος 1825 (Biographie des Hellènes: Constantin Canaris, Cahier A, Imprimerie de P. J. de Mat à Bruxelles, Juillet 1825). Λογικά το χαρακτικό θα πρέπει να έχει κατασκευαστεί όχι αργότερα από το τέλος του 1824, άρα αναπαριστά τον Κανάρη σε ηλικία περίπου 30 ετών. Φρονώ πως η φυσιογνωμική ομοιότητα είναι πρόδηλη και λογικά αυτό αποτέλεσε και την βάση για την γνωστή ξυλογραφία της εποχής μας του Α. Τάσσου.

Αντίστοιχα είναι και τα συμπεράσματα από την αντιπαραβολή του νεανικού πορτραίτου με ένα άλλο χαρακτικό προσωπογραφία του Κανάρη,εξίσου ελάχιστα γνωστό, μάλλον αλλοδαπού καλλιτέχνη με τα αρχικά ”h.v.”, που δημοσιεύτηκε στο Εθνικό Ημερολόγιο Μ. Παπαδόπουλου-Βρετού του έτους 1862 (σελ. 47). Σε αυτό ο Κανάρης παρουσιάζεται μεσήλικας και μάλιστα με μαύρο μουστάκι. Μαζί με κάποιες άλλες παραπληρωματικές ενδείξεις, θεωρώ πως η μορφή του αυτή θα πρέπει να αποτυπώθηκε τουλάχιστον μια 15ετία ενωρίτερα (περί το 1844, περίοδο πρώτης πρωθυπουργίας του). Αν αντίστοιχα πρέπει να τοποθετήσουμε χρονικά και την «άγνωστη» προσωπογραφία, εκτίμησή μου είναι πως αυτή πρέπει να φιλοτεχνήθηκε μια δεκαετία αργότερα, ήτοι περί το 1854, συγκρίνοντάς την με την γνωστή φωτογραφία του πρωθυπουργού Κανάρη εν μέσω της κυβέρνησής του (1864)*. Και σε αυτό συντείνει το γεγονός πως μολονότι το μουστάκι του έχει λευκανθεί, εν τούτοις ο Κανάρης δεν έχει ακόμη αφήσει την παραδοσιακή γενειάδα των άνω των 60 ετών Ψαριανών οικογενειακών πατριαρχών.

*   Πηγή για το «αγνώστου» δημιουργού πορτραίτο του Κανάρη (άνω, κέντρο) αποτέλεσε το άρθρο της Κ. Αδαμοπούλου-Παύλου στο περιοδικό της ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ Ε-Ιστορικά με θέμα «Οι Ναυμάχοι του 1821», (τεύχος 178, σελ. 17, αρ. εικ. 11), όπου αποδίδεται στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη. Το αναζήτησα για τις ανάγκες αδειοδότησης χρήσης για το παρόν άρθρο, πλην όμως έλαβα την γραπτή διαβεβαίωση από το αρμόδιο τμήμα πως δεν περιλαμβάνεται στις Συλλογές της Γενναδείου. Το αναζήτησα και στο Εθνικό και Ιστορικό Μουσείο και το αρμόδιο τμήμα υπέδειξε, ως μόνη πηγή του χαρακτικού, την ήδη γνωστή δημοσίευση επίσης στο εικονογραφημένο Εθνικό Ημερολόγιο Μ. Παπαδόπουλου-Βρετού, αυτή την φορά του έτους 1863 (μεταξύ των σελίδων 14 και 15). Ευχαριστώ και από την θέση αυτή τις υπευθύνους επιμελήτριες συλλογών για την άμεση ανταπόκρισή τους. Η φωτογραφία Κανάρη του 1864 και η ξυλογραφία του Τάσσου θεωρούνται γνωστές και παρέλκει η επανάληψή τους.

Επειδή την σήμερον ημέρα κάθε άρθρο που (δεν) σέβεται τον εαυτό του οφείλει να περιέχει και λίγο «μαϊντανό» με (έστω και άσχετη) αναφορά στην τεχνητή νοημοσύνη, πειραματίστηκα με το πλέον αξιόπιστο στον κόσμο λογισμικό βιομετρικής αναγνώρισης και σύγκρισης προσώπων, το FACE++, Κινεζικής παραγωγής. Παραθέτω τα αποτελέσματα της (ίσως και άνευ νοήματος) ταυτοποίησης των χαρακτικών ανά δύο με την βοήθεια της μηχανής του προγράμματος. Φυσικά, δεν προέκυψε κάποιο μη αναμενόμενο στοιχείο. «Ιδιο εικονιζόμενο πρόσωπο με πολύ υψηλή (ή υψηλή) πιθανότητα» ήταν ο χρησμός του λογισμικού, ανάλογα με την δυάδα πορτραίτων. Ίσως θα ήταν ενδιαφέρων και ο πειραματισμός με κάποιο λογισμικό τεχνητής γήρανσης για τον κατά προσέγγιση ηλικιακό προσδιορισμό τους. 

Το εκκλησάκι του Κανάρη

Επανέρχομαι στο θέμα μου. Οι θρησκευτικές επιταγές μιας θεοσεβούμενης ζωής επιβάλλουν και το ανάλογο καθήκον. Στο κτήμα λοιπόν αυτό, όπου βρισκόταν η μονοκατοικία του, αποφάσισε ο γηραιός ήρωας μαζί με την Δέσποινα (το γένος Μανιάτη), σύντροφο μιας ολάκερης ζωής, να κτίσουν μια μικρή εκκλησία και να την αφιερώσουν στους Δώδεκα Αποστόλους. Ίσως ένα τάμα που χρόνιζε από τα ηρωικά χρόνια, σίγουρα όμως σε ανάμνηση του αντίστοιχου και παρόμοιου σε μέγεθος κτητορικού ναΐσκου (εκ μητρός, το γένος Μπουρέκα), που η οικογένεια Κανάρη τιμούσε στη γενέτειρα Ψαρά (θέση Διόχι). Σύμφωνα με το πρωτότυπο υπέρθυρο του ναού, τα θυρανοίξια της εκκλησίας στην Κυψέλη θα πρέπει να έγιναν το 1873: «Οι κτήτορες Κ. Κανάρης και Δ. Κανάρη τη Γ’ Αυγούστου ΑΩΟΓ». Τέσσερα μόνον χρόνια πριν την αποφράδα ημέρα που ο ήρωας, που χάρισε την ελευθερία στην Ελλάδα, θα άφηνε τον ελληνισμό ολόρφανο από το ηθικής αξίας παράδειγμα ζωής του.

Εδώ εκκλησιαζόταν τακτικά ο Κανάρης με τον αγαπημένο του ιερέα παπα-Χαρίλαο, εφημέριο της Ζωοδόχου Πηγής. Στο σπίτι του λίγα μέτρα πιο πέρα τον βρήκε ο θάνατος από ημιπληγία, ημέρα Παρασκευή, 2 Σεπτεμβρίου 1877, όντας εν ενεργεία πρωθυπουργός μιας «οικουμενικής» κυβέρνησης. Στο εκκλησάκι αυτό είχε ο Κανάρης την δική του θέση-στασίδι και πάνω στην Αγία Τράπεζα είχε διαφυλάξει το προσωπικό του θαλασσο-δαρμένο ναυμαχικό λάβαρο, δοξασμένο όσο και λαβωμένο από τον καιρό και τα εχθρικά βόλια και κανόνια. Μισοκαμμένο λάβαρο, που απεικόνιζε τους Δώδεκα Αποστόλους, όπως παρουσιάστηκε από τον Κων. Ράδο, πρόεδρο του Μουσείου της Εθνολογικής Εταιρείας, σε επετειακή ομιλία του στις 12 Ιουνίου 1922 (εφημ.ΕΜΠΡΟΣ φ. #9219 της 14^ης Ιουνίου 1922). Και που, σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα, ενδέχεται να διασώζεται στα χέρια κάποιου κατιόντα συγγενή των Κανάρηδων, δεδομένου πως αναφέρεται ότι είχε τότε μεταφερθεί προς φύλαξη στο σπίτι τής εγγονής του ναυμάχου Αθ. Γεωργιάδου.

Εθνικό μνημείο το εκκλησάκι σε μια μεταγενέστερη κήρυξη (Φ.Ε.Κ. 648/τ.Β/25-11-68), που απλά ήρθε να επιβεβαιώσει και τυπικά αυτό που όλη η Ελλάδα ήδη αναγνώριζε και τιμούσε. Ένα μνημείο, του οποίου οι υπηρεσίες του νυν Υπουργείου Πολιτισμού έχουν από καιρό πλέον αναλάβει την προστασία.

Λίγα πράγματα παραμένουν άγνωστα για το εκκλησάκι του Κανάρη. Αρκετοί παλαιοί αλλά και σύγχρονοι ιστορικοί ή μελετητές έχουν αφιερώσει χρόνο και έρευνα σε αυτό. Για τον σύγχρονο αναγνώστη, ξεχωρίζω την έρευνα του Ι. Μ.  Μιχαλακόπουλου, η οποία και παραπέμπει σε βιβλιογραφικές πηγές κυρίως του πρώτου μέρους του 20^ου αιώνα. Η πληρέστατη έρευνά του (από όπου και εγώ αντλώ κάποια στοιχεία) έχει αναπαραχθεί κατά καιρούς σε σειρά κατεσπαρμένων άρθρων, κυρίως ιστοσελίδων χριστιανικού περιεχομένου, αλλά και στο κλασσικό περιοδικό ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΣ (τεύχη Ιουν2016 και Ιουν2017). Τα ευρήματά του κατέληξαν να περιληφθούν περιληπτικά στο καλαίσθητο όσο και ενδιαφέρον περιπατητικό βιβλίο-λεύκωμα του ιδίου με τίτλο  «Δώδεκα εκκλησάκια των Αθηνών» (εκδ. Λογότυπος, 2021). Ξεχωρίζω επίσης και συνιστώ ανεπιφύλακτα το θαυμάσιο ενημερωτικό βίντεο-αφιέρωμα του διαδικτυακού καναλιού ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ TV (2022), διάρκειας 23 λεπτών, όπου ο δραστήριος προϊστάμενος του Αγ. Γεωργίου αρχιμανδρίτης π. Φιλόθεος (Νικολάκης) δίνει μια πλήρη εικόνα της ιστορικής διαδρομής του παρεκκλησίου. Το αντίστοιχο ντοκυμαντέρ της COSMOTE HISTORY περιορίστηκε τελικά σε μιαν ελάχιστη σύντομη αναφορά στο εκκλησάκι.

Δυστυχώς δεν ανευρίσκονται φωτογραφίες εποχής του ναΐσκου από τον πρώτο αιώνα της ζωής του. Για το εσωτερικό του θα πρέπει να αρκεστούμε σε νεώτερες προφορικές αναφορές αλλά και στην περιγραφή από τον Αλ. Μωραϊτίδη (1850-1929), ο οποίος γράφει μεταξύ άλλων θεμάτων για την περιοχή της Κυψέλης (Περιοδικό «Οι Τρεις Ιεράρχαι», φύλλο 606/1925):

«… Εσωτερικώς όμως διατηρεί όλην την καθαρότητά του, και με όλην την γύμνωσίν του, διότι αφηρέθησαν πολλά αυτού εγκαλλωπίσματα από όσα βλέπων κανείς εκείνα τα χρόνια εννοούσεν ότι ο Ναός ούτος υπήρξεν άλλοτε το ευαγές μέλημα του γηραιού Ναυάρχου… Ο ναΐσκος του Πυρπολητού κοσμήματα ελάχιστα φέρει πλέον. Αλλά τα ελάχιστα εκείνα κοσμήματα, αναπαριστάνουν εις την φαντασίαν μου οσάκις μεταβαίνω εκεί, όλους τους αθανάτους άθλους του ναυάρχου και τα ναυτικά του κατορθώματα με την παγκόσμιον φήμην ευκλεώς στεφανωμένα. Επὶ του τοίχου του ναΐσκου, αντὶ πάσης άλλης τοιχογραφίας δεξιά και αριστερά είναι ζωγραφισμένα μέσω θυρεών και σημαιών, ως εν αρχαϊκή ζωφόρω περιθεούση άνω τους τοίχους, οι άθλοι και οι αγώνες τού ενδόξου πυρπολητού με την χρονολογίαν του έκαστος. Ταύτα θεωρών μετ’ ευλαβείας ο εκκλησιαζόμενος καταλαμβάνεται από μίαν ιεράν κατάνυξιν οπού βρέχονται αι παρειαί του με δάκρυα…».

Για πιο συγκεκριμένες λεπτομέρειες, θα πρέπει να ανατρέξουμε στην περιγραφή του ιστορικού Φωτιάδη, που φαίνεται πως επισκέφθηκε τον ναό την εποχή συγγραφής τού μνημειώδους έργου του «Κανάρης», κάποια στιγμή την δεκαετία του 1950. Από αυτό (σελ. 853, 10^η εκδ. Ζαχαρόπουλου, 1988) αντιγράφω διατηρώντας την ορθογραφία:

«Μπαίνοντας βλέπεις γραμμένες, μέσα σ’ ένα ζωγραφισμένο στεφάνι από δάφνες η καθεμιά, τις ημερομηνίες των κατορθωμάτων του. Στο δεξιό τοίχο διαβάζεις «Χίος 6-7 Ιουλίου 1822», «Μιτιλήνη 29 Μαΐου 1822», «Σάμος 3 Αυγούστου 1824» και στον αριστερό «Τένεδος 10 Νοεμβρίου 1822», «Τρίκκερι 1824», «Αλεξάνδρεια 29 Ιουλίου 1825».

Με μια τέτοια σειρά ηρωικών ανδραγαθημάτων στις περγαμηνές του ανυπόδητου εκδικητή των σφαγέων και μπουρλοτιέρη των ψυχών Κανάρη, τί άλλο παρά ως Φάντες-Μπαστούνι, άγγελος δηλαδή κακών ειδήσεων (για τους Οθωμανούς), θα μπορούσε να παρασταθεί στο λαϊκό θυμικό;

Μια πολύχρωμη φιγούρα που ο Ούγγρος σχεδιαστής Farkass επέλεξε για να αποδώσει, ως 25χρονο, τον ήρωα Κανάρη στην (δεύτερη χρονονολογικά) φιλελληνική τράπουλα, που κυκλοφόρησε το 1829. Θεωρώ πως η επιλογή της σκοτεινής μορφής του «Φάντη-Μπαστούνι» για τον Κανάρη -και όχι μια από τις άλλες φιγούρες όπως Κούπα (Μιαούλης), Καρώ (Μπότσαρης) ή Σπαθί (Κολοκοτρώνης)- δεν είναι τυχαία αλλά σε συναρμονία με το παρασυνειδησιακό μήνυμα του δημιουργού της. Και κάνω την παρατήρηση αυτή σε αντιδιαστολή με την πανέμορφη σύγχρονη τράπουλα φιλελληνικής εμπνεύσεως, που κυκλοφόρησε το 1998 από τις εκδόσεις Μικρός Ναυτίλος (και σε αναμνηστική επανέκδοση το 2021 από την Βικελαία Βιβλιοθήκη). Σε αυτήν ο Κανάρης, ο ένας από τους τέσσερις Θαλασσινούς ήρωες του 1821, απεικονίζεται σε θαυμάσια εικαστική αποτύπωση της λαϊκής ζωγράφου Μ. Χανιωτάκη ως Βαλές-Κούπα. Ταπεινή μου άποψη παραμένει, πως μπορεί μεν ο Κάναρης να είναι ο αδιαμφισβήτητος ήρωας της καρδιάς μας, δύσκολεύομαι όμως να αποδεχθώ τον πυρπολητή Κανάρη, «φόβο και τρόμο των Τούρκων», συμβατό με καρδούλες.

Έχει γραφτεί (περιοδ. ΜΠΟΥΚΕΤΟ, 15Μαΐ1930, σ. 491) πως και ο Κανάρης «είχε μια τέτοια τράπουλα και διασκέδαζε τη μονοτονία των γεροντικών του ημερών». Η δέσμη παιγνιοχάρτων του 1829 θεωρείται ως κατασκευασμένη στην Ουγγαρία, ίσως όμως η παραγωγή τους να έχει γίνει στην Γερμανία, λόγω των προχωρημένων για την εποχή τεχνικών εκτυπωτικών απαιτήσεων (επιχρωματισμένη χαλκογραφία), σύμφωνα και με την πρώτη δημόσια παρουσίασή τους. Την εντοπίζει η έρευνά μου σε πρωτοσέλιδο ανυπόγραφο άρθρο της σύνταξης (πιθανότατα του Γ. Δροσίνη) της εφημερίδας ΕΣΤΙΑ (φύλλο υπ.αρ. #239 της 26^ης Οκτωβρίου 1898). Προτού η τράπουλα αυτή καταλήξει, ένα χρόνο αργότερα, να αποτελεί κόσμημα των συλλογών του Εθνικού και Ιστορικού Μουσείου. Σπεύδω να σημειώσω ότι εάν κατά τύχη ενημερωθείτε από αρμόδια χείλη πως ανατύπωσή της διατίθεται από το πωλητήριο, μην βιαστείτε να το επισκεφθείτε. Άλλωστε, κάτι τέτοιο θα ήταν σχετικά δύσκολο με δεδομένο πως μόνον οι 11 από τις 12 φιγούρες της τράπουλας του 1829 έχουν διασωθεί. Οπότε, για όποιον θελήσει υπερήφανα να δηλώνει «καρέ του Κανάρη» στην τσόχα της τύχης, υπάρχει μόνον η επιλογή της νεώτερης έκδοσης, αυτή της Βικελαίας Βιβλιοθήκης (Ηράκλειο Κρήτης) με το ηρωικό άρωμα στις φιγούρες (Καπεταναίοι, Θαλασσινοί και Ντάμες).

Οι περιπέτειες της εκκλησίας

Η γραπτή μαρτυρία του Φωτιάδη έμελλε να αποβεί ιδιαίτερα σημαντική και να αποτελέσει παράπλευρο ιστορικό τεκμήριο. Διότι το βράδυ της 15^ης προς 16^η Ιουνίου 1978 το εκκλησάκι του Κανάρη έγινε παρανάλωμα μιας καταστρεπτικής φωτιάς. Ξεκίνησε μάλλον από τα υφασμάτινα κουρτινάκια της εικόνας της Αγ.Βαρβάρας, όπως υπέθεσε η τότε διορισμένη από τους απογόνους Κανάρη Άλκηστη Δήμου, νεωκόρος επί 50 έτη. Μιας φωτιάς, η οποία το μόνο που άφησε ήταν ο ερειπωμένος σκελετός του κτιρίου, καμμένα μάρμαρα ορατά ακόμη και σήμερα μπροστά στο εικονοστάσι και δυό μισολυωμένα μπρούτζινα μανουάλια με ημερομηνία κατασκευής το 1874.

Οι φωτογραφίες αρχείου του Δήμου Αθηναίων που κυκλοφόρησαν πολύ αργότερα (και στο διαδίκτυο) είναι καταθλιπτικές και δείχνουν το μέγεθος της σχεδόν ολικής καταστροφής. Αντίστοιχα και τα δημοσιεύματα των εφημερίδων τής όχι και τόσο μακρινής εποχής. Παρουσιάζω ένα σχετικό απόκομμα όπως το διατηρεί ο ευαίσθητος σημερινός νεωκόρος του ναού Κώστας Σαρρής, καδρωμένο αναμνηστικό από τον Σύλλογο Συντηρήσεως και Αναστηλώσεως Ι. Ναού Αγ.Αποστόλων «Κων/νου & Δεσποίνης Κανάρη», που άμεσα οι περίοικοι συνέστησαν.

Βέβαια, προκειμένου περί κηρυγμένου μνημείου, δεν θα περίμενε κανείς η κρατική γραφειοκρατία να έχει και άμεση ανταπόκριση. Και όμως, οι αγώνες των περιοίκων και της ενορίας είχαν παραδόξως αίσιο τέλος με το «ευήκοον ους» της δημαρχίας Μιλτ. Έβερτ και αφού βέβαια μια μεγαλοαστική ακόμη γειτονιά, που δεν είχε προλάβει να αλλοτριωθεί, εξάσκησε την δική της πολιτική πίεση και συνέβαλε οικονομικά.

Το αποτέλεσμα μετά από μια ολόκληρη δεκαετία αργίας ήταν τα έργα πλήρους ανακατασκευής του ναϋδρίου. Χάρμα οφθαλμών. Η αποκατάσταση του ναού με την επίβλεψη της Εφορείας Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων «κατ’ εικόνα και καθ΄ομοίωση» του παλαιότερου ναΐσκου έγινε την περίοδο 1987-1989 και επέτρεψε στον Σύλλογο των περιοίκων βαθμιαία να αποσυρθεί από το προσκήνιο. Μια μικρή ιδιοκτησία τους με την μορφή ενός εξωτερικού αρχονταρικιού αποδόθηκε στον ενοριακό ναό, χρησιμεύοντας σήμερα ως βοηθητικός χώρος. Ένα ομοίωμα της παλαιάς «πολυθρόνας» του Κανάρη μετασκευάστηκε σε στασίδι, περιβλήθηκε σημαίες και λάβαρα και έμεινε να περιμένει αποκλειστικά την επιστροφή του αρχικού ιδιοκτήτη από το επέκεινα. Η κατά καιρούς οπτασιακή εμφάνιση της μορφής του σίγουρα αποτελεί προνόμιο των πλέον ψυχικά ευαίσθητων από το εκάστοτε εκκλησίασμα. Μαζί με την θρυλούμενη αιώρηση του νεώτερου Αγίου του δόγματός μας Νικολάου του Πλανά, που φέρεται να λειτουργούσε κατά καιρούς και αυτός στον ίδιο χώρο.

Το «εκκλησάκι του Κανάρη» παραμένει σύμβολο όχι μόνο για μια γειτονιά που μοιάζει να αρνείται να χάσει την ελληνικότητά της, αλλά ακόμη και για όσους εξακολουθούν να έρχονται σε εθνικό προσκύνημα από πολύ μακριά. Όπως οι Ψαριανοί με μπροστάρη την Αδελφότητά τους και τον άξιο Μητροπολίτη Χίου, Ψαρών και Οινουσσών Μάρκο. Τα σχολεία της περιοχής τιμούν το παρεκκλήσιο στις εθνικές εορτές και πολύ περισσότερο τώρα, που οι εργασίες κατασκευής μετρό έχουν μετατρέψει σε εργοτάξιο την πλατεία Κυψέλης (τυπικά πλατεία Κανάρη, όπως την ξέραμε). Με αποτέλεσμα ο μαρμάρινος ανδριάντας του ναυμάχου (έργο του Λ. Φυτάλη) να έχει προσωρινά μεταφερθεί σε κάποιο ασφαλές αποθετήριο μαζί με τις αναμνήσεις ξέγνοιαστων παιδικών χρόνων, που εμείς οι Κυψελιώτες γέννημα-θρέμμα εξακολουθούμε να διατηρούμε ως κόρη οφθαλμού.

Το καινούργιο ξυλόγλυπτο τέμπλο διακοσμήθηκε με αγιογραφίες και εικόνες από τον Πειραιώτη πρωτοπρεσβύτερο π. Σταμάτιο Σκλήρη, που κλήθηκε ειδικά για την περίσταση από την υπεύθυνη του Συλλόγου. Μεγάλη τύχη για το εσωτερικό της εκκλησίας διότι πρόκειται περί «ειδικής περιπτώσεως» ενός πολυπράγμονος ιερέως. Καταξιωμένος κοσμικός ζωγράφος και εκκλησιαστικός αγιογράφος, με έργα του σε διεθνή αναγνώριση από την Καλιφόρνια μέχρι την μακρινή Ρωσσία, με πτυχία ιατρικής και θεολογίας, κοσμεί την ιερωσύνη όχι μόνον με την ποιμαντική του διακονεία, αλλά και με τον ταλαντούχο και -γιατί όχι- θεόπνευστο χρωστήρα του. Με δεδομένο πως οι οπτικές εικόνες δύσκολα επικοινωνούνται λεκτικά, παραπέμπω μετ’ επιτάσεως τον υπομονετικό αναγνώστη στην εντυπωσιακή ιστοσελίδα του www.holyicon.org με την υπόσχεση μιας μεθυστικής καλειδοσκοπικής αποζημίωσης.

Το προσωπικό του ζωγραφικό ύφος, η ελληνοπρεπής αγιογραφική άποψη των μορφών, το βάθος του βλέμματος των απεικονίσεών του, οι προσομοιώσεις τρισδιάστατων στοιχείων στις αγιογραφίες και η τολμηρή χρωματική παλέττα του εγγυώνται ότι σε λίγα χρόνια η εκκλησία του Κανάρη θα αναγνωρισθεί πως περιέχει μια επιπρόσθετη μνημειακή παράμετρο. Ανάμεσα στις αγιογραφίες του Φώτη Κόντογλου στους γειτονικούς ναούς Άγ. Χαράλαμπο και Άγ. Γεώργιο της Κυψέλης, θα ανευρίσκεται στο εκκλησάκι του Κανάρη και ένα μικρό δείγμα πρώιμης νεανικής καλλιτεχνικής δημιουργίας ενός Σταμάτη Σκλήρη. Και νομίζω πως θα μου συγχωρήσει ελεημόνως την αδιακρισία, να εκμυστηρευθώ δημόσια αυτό που μου εμπιστεύθηκε: πως ήταν πολύ νέος για να τολμήσει να περιλάβει τον ίδιο τον «εσχατολογικό Κανάρη» στις εικονογραφήσεις του. Κάτι που τόλμησα με ταπεινόφρονο θράσος να του υποδείξω, πως «υπάρχει ακόμη χρόνος» για αποκατάσταση της ολιγωρίας, αρκεί να εμφανισθεί η ανάλογη έμπνευση και ευκαιρία.

Οι “αμαρτίες” των Αγ. Αποστόλων

Ήταν μέσα στα πλαίσια της συζήτησης μαζί του, που πήρα και την απάντηση για τις «αμαρτίες» των Αγίων Αποστόλων. Τις αμαρτίες, που η πρόσφατη παρουσία μου στην εφετεινή επετειακή θεία λειτουργία και το καθιερωμένο μνημόσυνο των Ψαριανών για το ζεύγος Κων/νου και Δέσποινας Κανάρη, με έκπληξη εντόπισε. Όπως «είδαμε», το εσωτερικό του αρχικού ναού ήταν διακοσμημένο με ζωγραφιστά δάφνινα στέφανα, που το καθένα περιέκλειε τα ναυτικά κατορθώματα του θρυλικού μπουρλοτιέρη. Αυτά θέλησαν να αποκαταστήσουν μετά την καταστροφή και έτσι σήμερα κάτι αντίστοιχο υπάρχει επιζωγραφισμένο στον αριστερό και δεξιό τοίχο του ναού. Μόνο που μια παλιά αμαρτία, όπως θα δούμε, αντικαταστάθηκε ασυγχώρητα από μια διπλή νεώτερη αμαρτία. Κάτι σαν το γνωστό ανέκδοτο όπου η δικαιολογία μιας πράξης μπορεί να είναι χειρότερη από την ίδια την πράξη (η διήγησή του εκφεύγει των σκοπών του παρόντος).

Κατ΄αρχάς έγινε έκπτωση στα έξι αρχικά ανδραγαθήματα και απέμειναν σήμερα μόνον τέσσερα. Ίσως «μικρό το κακό», θα πει κάποιος. Άλλωστε η ιστορία και ο χειρισμός της ανέκαθεν κατατρύχονται από αυτή την τάση λησμοσύνης. Όμως, εκτός από την βασική περιγραφή των αρχικών διακοσμήσεων από τον προσεκτικό ιστορικό Δ. Φωτιάδη, έχουμε στην ίδια σελίδα («ΚΑΝΑΡΗΣ», εκδ. 1988, σ. 853) και μια υποσημείωση-φωτιά, για όποιον τρέφει τον ελάχιστο σεβασμό στην ιστορική αλήθεια. Μας επισημαίνει αναλυτικά στην σημείωση 2:

«Δεν είναι γνωστό αν οι ημερομηνίες αυτές γράφτηκαν από τον ίδιο τον Κανάρη ή από κάποιον άλλον έπειτα από τον θάνατό του. Όπως και να’ ναι έχουνε κάμποσα λάθη. Το κατόρθωμα της Σάμου γίνηκε στις 5 και όχι στις 3 Αυγούστου 1824 και της Τενέδου στις 28 του Οχτώβρη 1822 και όχι στις 10 του Νοέμβρη. Η ναυμαχία του Τρίκερι, όπου πληγώθηκε ο Κανάρης, δε δόθηκε το 1824 μα τον Οχτώβρη του 1823 και το κατόρθωμα του Καραμπαμπά* γίνηκε στις 30 κι όχι στις 29 του Μάη 1828».

*   Δεν είναι άμεσα κατανοητό το γιατί στην υποσημείωση αυτή ο Φωτιάδης αναφέρεται στο τελευταίο ανδραγάθημα του Κανάρη, αυτό στο ακρωτήριο Μπαμπά το 1828 (προσοχή, όχι στο όμωνυμο κάστρο Καραμπαμπά στην Χαλκίδα αλλά στο Μπαμπά-καλέ στην Τρωάδα, το αρχαίο Λεκτόν), αφού η αναγραφή του γεγονότος δεν μοιάζει να περιλαμβάνοταν στις αρχικές ζωγραφιές στους τοίχους. Και κατ’ επέκταση δεν είναι αντιληπτό σε ποιού ημαρτημένου διόρθωση αναφέρεται. Μπορώ μόνο να υποθέσω πως αφορά την έτσι κι αλλιώς ελεγχόμενη εγγραφή «Μιτιλίνη, 29 Μαϊου 1822» οπότε τα χρονολογικά σφάλματα είναι δύο σε συσκευασία ενός (30 αντί για 29 Μαΐου και 1828 αντί για το λανθασμένο 1822).

Με μια τέτοια βροντερή επισήμανση, οποιοσδήποτε ανελάμβανε την ευθύνη της ανάθεσης του νέου επιζωγραφισμού μετά την αποκατάσταση του ναού, θα ήταν αδικαιολόγητα αδιάβαστος και ασυγχώρητα απρόσεκτος, αν δεν αποκαθιστούσε την ιστορική ακρίβεια. Μικρή σημασία έχει κατά πόσον ισχύει αυτό που η μνήμη του ζωγράφου (και υποβοηθητικά της πρεσβυτέρας του) υποστηρίζει: πως δηλαδή το θέμα που θα έπρεπε να αποδοθεί ζωγραφικά τού δόθηκε (μάλλον) από την υπεύθυνη του Συλλόγου Αναστηλώσεως. Θα επισημάνω, πως σε ένα εθνικό μνημείο αυτής της συναισθηματικής σημασίας, καμμία εργασία δεν θα μπορούσε θεωρητικά να γίνει χωρίς την έγκριση κάποιας επιβλέπουσας αρχής ή δημόσιας υπηρεσίας συναρμόδιων Υπουργείων ή του Δήμου Αθηναίων ή της Αρχιεπισκοπής. Ναι, από αυτούς που (δικαιολογημένα) εκφράζουν άποψη για την θέση του μετρητού της ΕΥΔΑΠ στην πρόσοψη του μνημείου. Είναι όμως ανεπίτρεπτο για την συλλογική μνήμη ένα ήδη επισημασμένο ιστορικό λάθος να αντικαθίσταται με μια ακόμη χειρότερη ιστορική ανακρίβεια.

Και τούτο διότι, όπως βλέπετε στα σχετικά φωτογραφικά τεκμήρια, στον μεν αριστερό τοίχο αναγράφονται μέχρι και σήμερα, από αριστερά προς τα δεξιά, «10.08.1925 ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ» και «7.6.1822 ΧΙΟΣ», ενώ στον δεξιό τοίχο «29.10.1822 ΤΕΝΕΔΟΣ» και «5.8.1824 ΤΡΙΚΕΡΙ». Και «πού είναι το πρόβλημα;» θα αναρωτηθεί ο πονηρός αλλά και αφελέστατα ανιστόρητος νεοέλληνας αμνός ανατρέχοντας βιαστικά στην βικιπέδεια, τώρα που υποψιάζεται κατόπιν υποδείξεως πως κάτι «δεν πάει καλά», ειδικά με την τελευταία εγγραφή.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνον στο ότι, εδώ και 35 περίπου χρόνια, δεσποτάδες και ιερείς, δήμαρχοι Αθηναίων και Ψαρών, δημόσιοι και δημοτικοί μανδαρίνοι, δάσκαλοι και καθηγητές, ιστορικοί σύλλογοι και ιστορικοί ερευνητές, αρχηγοί πολεμικού ναυτικού, επιτελάρχες και αξιωματικοί, μαθητές και πιστοί ΔΕΝ έχουν παρατηρήσει το κραυγαλέο ιστορικό σφάλμα. όταν εκκλησιάζονται, παρελαύνουν ή καταθέτουν στεφάνους στο εκκλησάκι αυτό. Το οποίο τυγχάνει να είναι και πολυ-φωτογραφημένο, πολυ-αποτυπωμένο και επιδερμικά πολυ-σχολιασμένο. Μέχρι μάλιστα και το πλέον έγκριτο περιοδικό ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΣ (τεύχος Ιουνίου 2016) παρασύρεται απρόσεκτα και ασχολίαστα στην απαράδεκτη ιστορική ολιγωρία παραθέτοντας φωτογραφικά τεκμήρια τού (με το ψευδώνυμο “Αρκαδοκύπριος”) συγγραφέα με την λεζάντα: «Οι ”δαφνοστεφανωμένοι” άθλοι του Πυρπολητή στους τοίχους του Ναού».

Θα περίμενε κανείς περισσότερη ευαισθησία και λιγότερη ελαφρότητα, ιδιαίτερα μετά από την πρόσφατη πλούσια συγκομιδή επετειακών εορτασμών για τα 200 χρόνια από την Παλιγγενεσία ή από το Ολοκαύτωμα των Ψαρών. Για τα οποία τόσο μελάνι και χρήμα ξοδεύτηκαν με αντικειμενικό σκοπό να ευαισθητοποιηθούμε (τουλάχιστον έτσι αιτιολογήθηκαν) ως Έλληνες πατριώτες. Το ασυγχώρητο λοιπόν πρόβλημα έγκειται στο ότι μέχρι σήμερα ΟΥΔΕΙΣ από αυτούς που πασχίζουν να «ξυλευθούν» κάποια δόξα από την «πεσούσα δρύ» των Ψαρών, ο καθένας με τον τρόπο του, δεν έστερξε με ερυθρές παρειές να αποκαταστήσει την ιστορική ανακρίβεια. Αδυνατώ να πιστεύσω πως είμαι ο πρώτος που το παρατηρεί. Σίγουρα όμως είμαι ένας Ελληνογενής που υψώνει δημόσια την ευαίσθητη μοναχική πατριωτική φωνή του, απαιτώντας να αποκατασταθεί η καίρια ανακριβολογία πάραυτα και το συντομώτερο δυνατόν.

Η ευκαιρία είναι προ των πυλών διότι ο ναός ήδη έχει ανάγκη επείγουσας συντήρησης εσωτερικά και εξωτερικά. Αντιλαμβάνομαι πως τα σχετικά κονδύλια υπάρχουν και πληροφορούμαι αρμοδίως πως οι χρονοβόρες εγκρίσεις των μελετών μόλις έχουν ολοκληρωθεί και αδειοδοτηθεί. Θα προσπαθήσω με κάθε δημοσιότητα το ταπεινό άρθρο μου αυτό να είναι καταλύτης, για να συγκεντρώσει και άλλες φωνές για την αποκατάσταση των ημαρτημένων που μας πληγώνουν. Η συγγνωστή αμέλεια και ακηδία έχουν και κάποια όρια.

Ώρα για εξηγήσεις

Ώρα για εξομολόγηση των αμαρτιών, όχι όμως και για συγχωροχάρτι. Για όποιον δεν έχει χρόνο ή διάθεση να ανατρέξει στα ιστορικά ντοκουμέντα, καταλήγω με τις απαραίτητες διευκρινιστικές επεξηγήσεις. Ξεκινώ με την «μικρή» αμαρτία, ισοδύναμη με απλή κατάλυση νηστείας. Το απίστευτο κατόρθωμα του τουρκοντυμένου και με τούρκικη παντιέρα Κανάρη (Φωτιάδης, 1988, σελ. 179), άξιο για γύρισμα κινηματογραφικής ταινίας, έγινε στην ΤΕΝΕΔΟ στις 28 Οκτωβρίου 1822 (και όχι στις 29 του μηνός, όπως σήμερα αναγράφεται στον τοίχο της εκκλησίας).

Μια ημέρα διαφορά σε ένα ιστορικό γεγονός είναι βέβαια σημαντική και ένα τέτοιο «ορθογραφικό» λάθος θα ήταν ασυγχώρητο, αν τα ιστορικά στοιχεία μάς έδιναν και ακριβή ώρα. Όμως ο έγγραφος απολογισμός των Ψαριανών προς την Ύδρα έναν μήνα αργότερα (Δ.Α. Κόκκινος, Η Ελληνική Επανάστασις, 6^η έκδ., τόμ. Γ’, σελ. 240) αφήνει χρονικό περιθώριο μεταξύ 28^ης και 29^ης Οκτωβρίου, όπως επίσης ρητά αναφέρει και ο Αν. Ορλάνδος (Ναυτικά, 1869, τόμ. Α’, σελ.323), αρκετά όμως αργότερα. Παρ’ όλ’ αυτά, ο Αλ. Σούτζος, κοντινότερα στα γεγονότα, μιλάει για «το μούχρωμα/σούρουπο» (“sur la brune”) στην Ιστορία του (σελ. 295, Paris 1829) καθώς και ο υποναύαρχος J. de la Graviere για το «πρώτο λυκόφως» (La Station du Levant, Paris 1876, σελ. 223 και μετάφραση Κ. Ράδου στα Eλληνικά 1892, σελ. 116). Ας είναι, «το σφάλμα, υπέρ του μαθητού»…

Σειρά παίρνει η «μεγάλη» αμαρτία, ισοδύναμη με ένα από τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα κατά τον πίνακα του Ολλανδού ζωγράφου van Aken, γνωστού ως Hieronymus Bosch (1450-1516). Αφήνω στην διακριτική ευχέρεια του αναγνώστη το ποιό από τα επτά αμαρτήματα θα επιλέξει. Κατ’ αρχήν, το «ΤΡΙΚΕΡΙ» έγινε το 1823 (και όχι το 1824) και ο Κανάρης εκεί δεν είχε κάποιο σημαντικό ανδραγάθημα, κυρίως λόγω τραυματισμού του. Άρα, ελαφρώς άκυρη και σίγουρα άκαιρη η σχετική αναγραφή στον τοίχο.

Όμως, η πυρπόληση τριών συνολικά σκαφών από τον Κανάρη, με αποκορύφωμα αυτήν του νεότευκτου δίκροτου Μπουρλότι-Κοριμάζ (Bourloti-Corimaz, ήγουν «η Ατρόμητη στα Πυρφόρα»), έγινε στην ναυμαχία της Μυκάλης. Και, πιο συγκεκριμένα, στο στενό Δαρμπογάζι στις 5 Αυγούστου 1824, ήτοι λίγο μετά το ολοκαύτωμα της Κάσου και των Ψαρών. Το αποτέλεσμα της ναυμαχίας ήταν να διασωθεί η Σάμος από την παρόμοια τύχη που ο οθωμανικός στόλος και οι αποβατικές δυνάμεις επεφύλασσαν στους αγέρωχους Σάμιους και την διά παντός ακύρωση των καταστροφικών σχεδίων τους. Το σημαντικό αυτό γεγονός εορτάζεται ακόμη και σήμερα στην Σάμο κάθε χρόνο στις 6 Αυγούστου, επέτειο ημέρα.

Τελικό συμπέρασμα. Τα ιστορικά γεγονότα ορίζονται χωρίς εξαίρεση από δύο παραμέτρους: (ακριβή) τόπο και χρόνο. Με βάση την Αριστοτέλεια Λογική που διδάχθηκε η γενιά μου ως υποχρεωτικό μάθημα εξαμήνου στο τότε Λύκειο, όταν τουλάχιστον το ένα από τα δύο (ή και τα δύο) κατηγορήματα είναι λανθασμένα, τότε αναφερόμαστε σε κάποιο ψευδές ενδεχόμενο.

Συνεπώς, με αυστηρά λογικά κριτήρια, μέχρι σήμερα στο εκκλησάκι του Κανάρη θαυμάζεται ένα ανύπαρκτο (!) ιστορικό γεγονός και ας φέρεται ως “δαφνοστεφανωμένος άθλος”. Ελπίζω οι μελλοντικές δάφνες να περιστοιχίσουν κάποτε το ορθό και σωστό ανδραγάθημα:

Αυτό θα αποτελέσει και το πραγματικό μνημόσυνο στον άφοβο ναυμάχο και παγκοσμίου ηρωικού βεληνεκούς Κωνσταντίνο Κανάρη. Μόνον τότε θα νοηματοδοτηθούν ουσιαστικά οι λοιπές, απαραίτητες όσο και καλοπροαίρετες, παράτες, λογίδρια και εκδηλώσεις μνήμης. Όσο για εμάς…

«ἐὰν εἴπωμεν ὅτι ἁμαρτίαν οὐκ ἔχομεν,
ἑαυτοὺς πλανῶμεν καὶ
ἡ ἀλήθεια οὐκ ἔστιν ἐν ἡμῖν»
^{(επ. Ιωάννου Α’, κεφ. 1,8).}

© Αλκιβ. Ν. Λεμπέσης
Ψαριανός (εκ μητρός, 4 οικογενειακές γραμμές)
20 Φεβρουαρίου 2025

Σημείωση: Όπου δεν προκύπτει από το τρέχον κείμενο ή δεν σημειώνεται ευκρινώς η πηγή των φωτογραφιών, θα πρέπει να αποδοθούν στον συγγραφέα του παρόντος. Ευχαριστίες σε όσους φίλους πρότειναν φιλολογικές διορθώσεις στο κείμενο. Ιδιαίτερα στον Γ. Ντοκόπουλο, που με την νομική του εμπειρία επισήμανε το ελεγχόμενο λάθος στην ημερομηνία αναγραφής των γεγονότων στην Τένεδο.

Δημοσιεύτηκε στο τεύχος #132 του περιοδικού ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος

Διαβάστε την δημοσίευση σε μορφή PDF